Zedeksa
Zedeksa chiqarilish shakllari
Zedeksa haqida qo'llanma
Qo'llanilishi mumkin bo'lmagan holatlar
Ҳаётий кўрсатмалар бўйича қисқа муддатли қўллашлар учун ягона қарши кўрсатма бўлиб, дексаметазонга ёки препаратнинг компонентларига юқори сезувчанлик ҳисобланади.
Болаларда ўсиш даврида ГКС ни фақат мутлоқ кўрсатмалар бўйича ва даволовчи шифокорнинг синчков назорати остида қўлланиши керак.
Препаратни қуйидаги касалликлар ва ҳолатларда эҳтиёткорлик билан буюриш керак:
· Меъда-ичак йўлларининг касалликлари – меъда ва ўн икки бармоқ ичакнинг яра касаллиги, эзофагит, гастрит, ўткир ёки латент пептик яра, яқинда яратилган ичак анастомози, перфорация ёки абсцессланиш хавфи билан бўлган носпецифик ярали колит, дивертикулит.
· Вирусли, замбуруғли ёки бактериал табиатли (ҳозирги вақтда ёки яқинда ўтказилган, шу жумладан бемор билан яқинда бўлган мулоқот) паразитар ва инфекцион касалликлар – оддий герпес, ўраб олувчи герпес (виремик фазаси), сувчечак, қизамиқ; амёбиаз, стронгилоидоз, тизимли микоз, фаол ва латент туберкулёз.
· Оғир инфекцион касалликларда фақат специфик даволаш фонида қўллашга йўл қўйилади.
· Эмлашдан олдинги ва кейинги давр (эмлашдан 8 ҳафта олдин ва 2 ҳафта кейин), БЦЖ билан эмлашдан кейинги лимфаденит. Иммунтанқислик ҳолатлари (шу жумладан ОИТС ёки ОИТВ билан инфекцияланиш).
· Юрак-қон томир тизимининг касалликлари, шу жумладан яқинда ўтказилган миокард инфаркти (ўткир ва нимўткир миокард инфаркти бўлган беморларда некроз ўчоқларини тарқалиши, чандиқ тўқимасининг шаклланишини секинлашиши ва бунинг оқибатида юрак мушагини ёрилиши мумкин), оғир сурункали юрак етишмовчилиги, артериал гипертензия, гиперлипидемия.
· Эндокрин касалликлар - қандли диабет (шу жумладан углеводларга толерантликни бузилиши), тиреотоксикоз, гипотиреоз, Иценко-Кушинг касаллиги, семириш (III-IV босқичи).
· Оғир сурункали буйрак ва/ёки жигар етишмовчилиги, нефроуролитиаз. Гипоальбуминемия ва унинг пайдо бўлишига мойиллиги бўлган ҳолатлар (жигар циррози, нефротик синдром).
· Тизимли остеопороз, миастения gravis, ўткир психоз, полимиелит (бульбар энцефалит шаклидан ташқари), очиқ ва ёпиқ бурчакли глаукома, ҳомиладорликда қўллаш мумкин эмас.
Farmakodinamikasi
Синтетик глюкокортикостероид (ГКС) – фторпреднизолоннинг метилизация қилинган ҳосиласи бўлиб ҳисобланади. Яллиғланишга қарши, аллергияга қарши, десенсибилизация қилувчи, иммунодепрессив, шокка қарши ва антитоксик таъсир кўрсатади, бета-адренорецепторларнинг эндоген катехоламинларга сезувчанлигини оширади. Специфик цитоплазматик рецепторлар (ГКС учун рецепторлар барча тўқималарда бор, айниқса улар жигарда кўп) билан ўзаро таъсир қилиб, оқсилларни (шу жумладан хужайраларда ҳаётий муҳим жараёнларни бошқарувчи ферментларни) ҳосил бўлишини индукцияловчи комплексларни ҳосил қилади.
Оқсил алмашинуви: плазмада глобулиннинг миқдорини камайтиради, жигар ва буйракларда альбуминларнинг синтезини (альбумин/глобулин коэффициентини ошириш билан) оширади; мушак тўқимасида оқсилларнинг синтезини пасайтиради ва катаболизмини кучайтиради.
Липид алмашинуви: юқори ёғ-кислоталари ва триглицеридларнинг синтезини оширади, ёғни (оёқ-қўлларнинг тери ости қаватидан мобилизация қилиниши ва ёғни асосан елка, юз, қорин соҳасида тўпланишини чақириб) қайта тақсимлайди, гиперхолестеринемияни ривожланишига олиб келади.
Углеводлар алмашинуви: меъда-ичак йўлларидан углеводларни сўрилишини оширади; глюкозо-6-фосфатаза фаоллигини (глюкозани жигардан қонга тушишини ошириб) оширади; фосфоэнолпируваткарбоксилаза фаоллигини ва аминотранфераза синтезини оширади (глюконеогенезани фаоллашиши); гипергликемияни ривожланишига ёрдам беради. Сув-электролит алмашинуви: организмда Na+ ва сувни тутиб қолади, К+ чиқарилишини рағбатлантиради (минералокортикоид фаоллик), меъда-ичак йўлларидан Са2+ сўрилишини камайтиради, кальцийнинг суяклардан «ювилиб» чиқарилишини чақиради ва уни буйраклардан чиқарилишини оширади, суяк тўқимасининг минерализациясини камайтиради.
Яллиғланишга қарши самараси эозинофиллар ва гиалурон кислотасини ишлаб чиқарувчи семиз хужайралардан яллиғланиш медиаторларини ажралиб чиқишини сусайиши, капиллярларнинг ўтказувчанлигини камайиши; хужайра мембраналарини (айниқса лизосомал) ва органеллалар мембраналарини турғунлашиши билан боғлиқ. Яллиғланиш жараёнининг барча босқичларига таъсир қилади: арахидон кислотаси даражасида простагландинларнинг (Pg) синтезини ингибиция қилади (липокортин фосфолипаза А2 ни сусайтиради, арахидон кислотасининг либерациясини бостиради ва яллиғланиш, аллергия ва бошқа жараёнларига ёрдам берувчи эндоперекислар, лейкотриенларнинг биосинтезини, «яллиғланишга қарши цитокинлар» (интерлейкин 1, ўсма некрозининг альфа омили ва бошқаларнинг) синтезини ингибиция қилади; хужайра мембранасининг турли шикастланиш омилларнинг таъсирига чидамлилигини оширади.
Иммунодепрессив самараси лимфоид тўқималарнинг инволюциясини чақирилиши, лимфоцитларининг пролиферациясини сусайиши (айниқса Т-лимфоцитларни), В-хужайраларнинг миграциясини бостирилиши ва Т- ва В-лимфоцитларнинг ўзаро таъсири, лимфоцитлар ва макрофаглардан цитокинларни (интерлейкин-1, 2; гамма-интерферон) ажралиб чиқишини тормозланиши ва антителоларнинг ҳосил бўлишини камайиши билан боғлиқ.
Аллергияга қарши самараси аллергия медиаторларининг синтезини ва секрециясини камайиши, сенсибилизацияланган семиз хужайралардан ва базофиллардан гистамин ва бошқа биологик фаол моддаларнинг ажралиб чиқишини тормозланиши, айланиб юрувчи базофилларнинг сонини камайиши, лимфоид ва бириктирувчи тўқиманинг ривожланишини бостирилиши, Т- ва В-лимфоцитларни, семиз хужайралар миқдорини камайиши, аллергия медиаторларига эффектор хужайраларнинг сезувчанлигини камайиши, антителолар ҳосил бўлишини сусайиши, организмнинг иммун жавобини ўзгариши натижасида ривожланади.
Нафас йўлларининг обструктив касалликларидаги таъсири асосан яллиғланиш жараёнларини тормозланиши, шиллиқ қаватларнинг шишини олдини олиши ёки яққоллигини камайиши, бронхлар эпителийсининг шиллиқ ости қаватини эозинофил инфильтрациясини пасайиши ва бронхларнинг шиллиқ қаватида айланиб юрувчи иммун комплексларини тўпланиши, шунингдек шиллиқ қаватининг эрозияланиши ва десквамациясини тормозланиши билан боғлиқ. Майда ва ўртача ўлчамли бронхларнинг бета-адренорецепторларини эндоген катехоламинларга ва экзоген симптомиметикларга сезувчанлигини оширади, шиллиқнинг қовушқоқлигини, уни ҳосил бўлишини камайтириши ҳисобига пасайтиради. Яллиғланиш жараёнини кечишида бириктирувчи тўқима реакцияларини тормозлайди ва чандиқ тўқимасининг ҳосил бўлиши эҳтимолини пасайтиради.
АКТТ синтези ва секрециясини ва иккиламчи - эндоген ГКС синтезини бостиради. Таъсирининг ўзига хослиги – гипофизнинг фаолиятини аҳамиятли ингибиция қилиниши ва деярли бутунлай минералокортикостероид фаоллигини йўқлигидир.
Суткада 1-1,5 мг дозалари буйрак усти безлари пўстлоғи функциясини сусайтиради; биологик ярим чиқарилиш даври – 32-72 соат (гипоталамус – гипофиз – буйрак усти безларининг пўстлоқ моддаси тизимининг сусайишини давомийлиги).
Глюкокортикостероид фаоллигини кучи бўйича 0,5 мг дексаметазон тахминан 3,5 мг преднизонга (ёки преднизолонга), 15 мг гидрокортизонга ёки 17,5 мг кортизонга тўғри келади.
Farmakokinetikasi
Қонда специфик–оқсил-ташувчи транскортин билан (60-70%) боғланади. Гистогематик тўсиқлар орқали (шу жумладан гематоэнцефалик ва йўлдош орқали) осон ўтади. Жигарда (асосан глюкурон ва сульфат кислотаси билан конъюгацияси орқали) нофаол метаболитларигача метаболизмга учрайди. Буйраклар орқали чиқарилади (оз миқдори – сут безлари билан). Дексаметазонни плазмадан ярим чиқарилиш даври – 3-5 соатни ташкил қилади.
Homiladorlik va laktatsiya davrida qo'llanishi
Ҳомиладорлик вақтида (айниқса биринчи уч ойлигида) препаратни фақат кутилаётган даволаш самараси ҳомила учун бўлган потенциал хавфдан устун бўлганида қўлланиши мумкин. Ҳомиладорлик даврида узоқ муддат қўлланганида ҳомиланинг ўсишини бузилиши мумкинлигини истисно қилиб бўлмайди. Ҳомиладорликнинг охирида қўллаш ҳолида ҳомилада буйрак усти безлари пўстлоғининг атрофиясини пайдо бўлиш хавфи мавжуд, у янги туғилган чақалоқда ўринбосар даволаш ўтказишни талаб қилиши мумкин.
Агар эмизиш вақтида препарат билан даволашни ўтказишнинг зарурати бўлса, унда эмизишни тўхтатиш керак.
Препарат болалар ололмайдиган жойда сақлансин ва яроқлилик муддати ўтгач ишлатилмасин.
Dozani oshirib yuborilishi
Юқорида келтирилган ножўя ҳолатлар кучайиши мумкин. Зедекса нинг дозасини дарҳол камайтириш керак. Даволаш симптоматик.
Dori vositalarining o'zaro ta'siri
Зедекса бошқа вена ичига юбориладиган препаратлар билан фармацевтик номутаносиб бўлиши мумкин – уни бошқа препаратлардан алоҳида (в/и болюс кўринишида ёки иккинчи эритма сифатида бошқа томчилатгич орқали) юбориш тавсия қилинади. Дексаметазон эритмаси гепарин билан аралаштирилганида чўкма ҳосил бўлади.
Зедексани қуйидагилар билан бир вақтда буюриш:
«жигар» микросомал ферментларининг индукторлари (фенобарбитал, рифампицин, фенитоин, теофиллин, эфедрин) билан, унинг концентрациясини камайишига олиб келади;
диуретиклар (айниқса «тиазид» ва карбоангидраза ингибиторлари) ва амфотерицин В билан – организмдан К+ чиқарилишини кучайишига ва юрак етишмовчилигини ривожланиш хавфини ошишига олиб келиши мумкин.
натрий сақловчи препаратлар билан – шишларни ривожланиши ва артериал босимни ошишига;
юрак гликозидлари билан – уларни ўзлаштирилиши ёмонлашади ва қоринчалар экстрасистолиясини ривожланиш эҳтимоли ошади (чақирилган гипокалиемия туфайли);
билвосита антикоагулянтлар билан – уларнинг таъсирини сусайтиради (камроқ кучайтиради), дозага тузатиш киритиш талаб қилинади;
антикоагулянтлар ва фибринолитиклар билан – меъда-ичак йўлларидаги яралардан қон кетишини ривожланиш хавфи ошади;
этанол ва ностероид яллиғланишга қарши препаратлар (НЯҚП) билан – меъда-ичак йўлларида эрозив-ярали шикастланишларни пайдо бўлишини ва қон кетишни ривожланиш хавфи кучаяди (артритларни даволашда НЯҚП билан мажмуада терапевтик самараларини қўшилиши туфайли, глюкокортикостероидларнинг дозасини камайтириш мумкин);
парацетамол билан – гепатотоксикликни ривожланиш хавфи ошади (жигар ферментларининг индукцияси ва парацетамолнинг токсик метаболитини ҳосил бўлиши);
ацетилсалицил кислотаси билан – уни чиқарилишини тезлаштиради ва қондаги концентрациясини камайтиради (дексаметазон бекор қилинганида салицилатларнинг қондаги даражаси кўпаяди ва ножўя кўринишларни ривожланиш хавфи ошади);
инсулин ва перорал гипогликемик препаратлар, гипотензив воситалар билан – уларнинг самараси камаяди;
D витамини билан – унинг ичакда Са2+ сўрилишига бўлган таъсири камаяди;
соматотроп гормон билан – соматотроп гормоннинг самарасини, празиквантел билан – унинг концентрацияси камайтиради;
М-холиноблокаторлар (шу жумладан антигистамин препаратлар ва трициклик антидепрессантлар) ва нитратлар билан – кўз ички босимини ошишига олиб келади;
изониазид ва мексилетин билан – уларнинг метаболизмини оширади (айниқса «секин» ацетилаторларда), бу уларнинг плазмадаги концентрацияни камайишига олиб келади.
Карбоангидраза ингибиторлари ва «ҳалқали» диуретиклар остеопорозни ривожланиш хавфини ошириши мумкин.
Индометацин Зедекса ни альбумин билан боғидан суриб чиқариб, унинг ножўя самараларини ривожланиш хавфини оширади.
АКТГ Зедекса нинг таъсирини кучайтиради.
Эргокальциферол ва паратгормон Дексаметазон томонидан чақирилган остеопатияни ривожланишига тўсқинлик қилади.
Циклоспорин ва кетоконазол Зедекса нинг метаболизмини секинлаштириб, қатор ҳолларда унинг токсиклигини ошириши мумкин.
Андрогенларни ва стероид анаболик препаратларни Зедекса билан бир вақтда буюриш, периферик шишлар ва гирсутизмни ривожланишига, хуснбузарларни пайдо бўлишига олиб келади.
Эстрогенлар ва перорал эстроген сақловчи контрацептивлар Дексаметазоннинг клиренсини камайтиради, бу унинг таъсири яққоллигини кучайиши билан бирга кечиши мумкин.
Митотан ва буйрак усти безлари пўстлоғининг функциясини бошқа ингибиторлари Зедекса нинг дозасини оширилиши кераклигини тоқазо қилиниши мумкин.
Тирик вирусларга қарши вакциналар билан бир вақтда ва бошқа иммунизация турлари фонида вирусларни фаоллашиш хавфини ва инфекцияларни ривожланишини оширади.
Антипсихотик воситалар (нейролептиклар) ва азатиоприн, Зедекса буюрилганида катарактани ривожланиш хавфини оширади.
Антитиреоид препаратлар билан бир вақтда қўлланганида Зедекса нинг клиренси пасаяди, тиреоид гормонлар билан – ошади.
Qo‘llash usuli va dozirovkasi
Дозалаш тартиби индивидуал ҳисобланади ва у кўрсатмаларга, беморнинг ҳолати ва унинг даволашга бўлган реакциясига боғлиқ.
Препарат вена ичига аста-секин оқим билан ёки томчилаб (ўткир ва шошилинч ҳолатларда); мушак ичига юборилади; шунингдек маҳаллий (патологик соҳага) юбориш мумкин; вена ичига томчилаб инфузия учун эритма тайёрлаш мақсадида натрий хлоридининг изотоник эритмаси ёки 5% ли декстроза эритмасини ишлатиш керак.
Турли касалликларнинг ўткир даврида ва даволашнинг бошида Зедекса юқорироқ дозаларда қўлланади. Сутка давомида 4 дан 20 мг гача Зедекса ни 3-4 марта юбориш мумкин.
Болалар учун препаратнинг дозалари (мушак ичига):
Ўринбосар даволашни ўтказишда препаратнинг дозалари (буйрак усти безлари пўстлоғининг етишмовчилигида) тана вазнига 0,0233 мг/кг ёки тана юзаси майдонига 0,67 мг/м2 дозада, 3 дозага бўлинган ҳолда, ҳар 3-чи куни ёки ҳар куни тана вазнига 0,00776-0,01165 мг/кг ёки тана юзаси майдонига 0,233-0,335 мг/м2 ни ташкил қилади. Бошқа кўрсатмаларда тавсия қилинган доза ҳар 12-24 соатда тана вазнига 0,02776 дан 0,01165 мг/кг гача ёки тана юзаси майдонига 0,833-5 мг/м2 ни ташкил қилади.
Самарага эришилганида доза самарани бир маромда ушлаб турувчи дозагача ёки даволаш тўхтатилгунича камайтирилади. Парентерал қўллаш давомийлиги одатда 3-4 кунни ташкил қилади, сўнгра дексаметазоннинг таблеткалари билан самарани бир маромда ушлаб турувчи даволашга ўтилади.
Препаратнинг юқори дозаларини узоқ муддат қўллаш, буйрак усти безлари пўстлоғининг ўткир етишмовчилигини ривожланишини олдини олиш мақсадида, дозани аста-секин камайтиришни талаб қилади.
- 1. Dori vositalari va tibbiy buyumlar Davlat reestri (O‘zbekiston Respublikasi)
- 2. Ishlab chiqaruvchining rasmiy yo‘riqnomasi
- 3. Anatomik-terapevtik-kimyoviy tasnif (ATX)









