Metotreksat

QO‘LLASH BO‘YICHA YO‘RIQNOMA

METOTREKSAT

METHOTREXATE

Preparatning savdo nomi: Metotreksat

Ta‘sir etuvchi modda (XPN): metotreksat

Dori shakli: qobiq bilan qoplangan tabletkalar

Tarkibi:

Har bir tabletka quyidagilarni saqlaydi:

faol modda: metotreksat – 2,5 mg yoki 5 mg;

yordamchi moddalar: laktoza monogidrati, povidon, kalsiy stearati, kartoshka kraxmali; qobig‘i: opadray II rangli (85F partiyasi)^*.

^*Opadray II rangli (85F partiyasi) – sariq tarkibi: qisman gidrolizlangan polivinil spirti, makrogol/polietilenglikol, xinolin sarig‘i alyumin laki (Ye104), FD&C sariq №6/ sariq quyosh shafag‘i FSF alyumin laki (Ye110), talk, titan dioksidi, temir (II) oksidi (Ye172); – to‘q sariq: qisman gidrolizlangan polivinil spirti, makrogol/polieti-lenglikol, FD&C sariq №6/sariq quyosh shafag‘i FSF alyumin laki (Ye110), talk, titan dioksidi, temir (II) oksidi (Ye172), FD&C moviy №2/ indigokarmin alyumin laki (Ye132).

Ta‘rifi: ikki tomonlama qavariq, plyonka qobiq bilan qoplangan tabletkalar:

2,5 mg dozali – sariq rangli, 5 mg dozali – to‘q-sariq rangli.

Farmakoterapevtik guruhi: O‘smalarga qarshi vositalar. Antimetabolitlar.

ATX kodi: L01BA01.

Farmakologik xususiyatlari

Farmakodinamikasi

Folat kislotasining struktur analoglari guruhiga mansub antimetabolit hisoblanadi. O‘smalarga qarshi (sitostatik), immunodepressiv ta‘sir ko‘rsatadi. Digidrofolat kislotasini DNK sintezi uchun zarur purin nukleotidlari va timidilat sintezida bir uglerodli guruhlarning donori hisoblangan tetragidrofolat kislotasiga aylantiruvchi digidrofolatreduktaza (DGF) ni ingibisiya qiladi. Bundan tashqari, metotreksat xujayrada faqat DGF ga emas, balki folat kislotasini bog‘liq boshqa fermentlar, shu jumladan timidilatsintetaza, 5-aminoimidazol-4-karboksamidoribonukleotid (AIKAR) transa-milazaga ham ingibitor sifatida ta‘sir ko‘rsatuvchi metabolitlarini hosil qilib poliglutaminizasiyaga uchraydi.

DNK sintezi va reparasiyasi, xujayra mitozini susaytiradi, kamroq darajada RNK va oqsil sinteziga ta‘sir ko‘rsatadi. S-fazali spesifiklikka ega, xujayralarning yuqori darajadagi profiliferativ faolligiga ega to‘qimalarga nisbatan faol, xafli o‘smalarni o‘sishini tormozlaydi. O‘smalarning faol bo‘linuvchi xujayralari, shuningdek suyak ko‘migi, embrion, og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati, ichak, qovuq xujayralari sezgirroq.

Farmakokinetikasi

Peroral qabul qilinganda so‘rilishi dozaga bog‘liq. 30 mg/m² va undan pastroq dozada ichga qabul qilinganda MIY orqali tez va to‘liq so‘riladi. Biokiraolishligi taxminan 60% ni tashkil qiladi. Leykemiyasi bo‘lgan bolalarda so‘rilish darajasi 23 dan 95% gachani tashkil etadi. Doza 80 mg/m² dan oshganda so‘rilishi ahamiyatli darajada kamayadi (ehtimol to‘yinish samarasi tufayli). Peroral yuborilganda S_max ga 1-2 soatda erishiladi. Ovqat bilan birga qabul qilish S_max ga erishish uchun zarur vaqtni taxminan 30 minutga sekinlashtiradi, lekin so‘rilish darajasi va biokiraolishligiga ta‘sir ko‘rsatmaydi. Yuborish usulidan qat‘iy nazar terapevtik dozalarda qabul qilinganda gematoensefalik to‘siq orqali deyarli o‘tmaydi. Ko‘krak suti bilan ajraladi, yo‘ldosh orqali kiradi (homilaga teratogen ta‘sir ko‘rsatadi). Gidrolazalar ta‘siri ostida metotreksatga aylanishi mumkin bo‘lgan poliglutamatlar (DGF va timidilatsintetaza ingibitorlari) ni hosil bo‘lishi bilan jigar va boshqa xujayralarda metabolizmga uchraydi. Ichak mikroflorasi tomonidan (ichga qabul qilingandan keyin) qisman metabolizmga uchraydi. Poliglutaminizasiya qilingan hosilalarning ahamiyatsiz qismi to‘qimlarda uzoq vaqt saqlanishi mumkin. Bu faol metabolitlarning saqlanib qolish vaqti va ta‘siri davomiyligi xujayra, to‘qimaning turi va o‘smaning turiga bog‘liq. Ahamiyatsiz darajada 7-gidroksimetotreksatgacha (suvda eruvchanligi metotreksatga nisbatan 3-5 marta past) metabolizmga uchraydi. Bu metabolitning osteosarkomani davolash uchun buyuriladigan yuqori dozalarini qabul qilganda to‘planishi kuzatiladi. Yakuniy T_1/2 dozaga bog‘liq xarakterga ega va metotreksatning past dozalari yuborilganda 3-10 soatni va yuqori dozalari (80 mg/m² va undan yuqori) yuborilganda – 8-15 soatni tashkil etadi. 24 soat davomida kalavalar filtrasiyasi va kanalchalar sekresiyasi yo‘li biln asosan buyraklar orqali chiqariladi, safro bilan 10% dan kamrog‘i chiqariladi. Metotreksatning klirensi keng o‘zgaruvchan, yuqori dozalarda pasayadi. Yaqqol assit yoki plevra bo‘shlig‘ida suyuqlik bo‘lgan bemorlarda preparatni chiqarilishi sekinlashadi. Takroran yuborilganda metabolitlari ko‘rinishida to‘qimalarda to‘planadi.

Qo‘llanilishi

Metotreksat folat kislotasining antagonisti hisoblanadi va antimetabolit va sitostatik agent sifatida tasniflanadi.

Metotreksat oddiy davolashga javob bermaydigan yoki jidab bo‘lmaydigan og‘ir, faol, klassik yoki ma‘lum joylashuvdagi revmatoid artriti bo‘lgan kattalarni davolash uchun ishlatiladi.

Metotreksat shuningdek davolashning boshqa turlariga javob bermaydigan og‘ir, nazorat qilib bo‘lmaydigan psoriazni davolash uchun ham ishlatiladi.

Metotreksat o‘sma kasalliklarining keng diapazonida, shu jumladan o‘tkir leykozlar, noxodjkin limfomasi, osteogen sarkoma va yumshoq to‘qimalar sarkomasi va soliz o‘smalar, ayniqsa sut bezi, o‘pka, bosh va bo‘yin, qovuq, bachadon bo‘yni, tuxumdonlarning o‘smalari va moyak karsinomasida regressiyaga erishish uchun qo‘llanadi.

Qo‘llash usuli va dozalari

Preparat ichga qabul qilinadi.

Revmatoid artritni davolash uchun dozalash:

Kattalar:

Oddiy davolashga javob bermaydigan yoki jidab bo‘lmaydigan og‘ir, faol, klassik yoki ma‘lum joylashuvdagi revmatoid artriti bo‘lgan kattalarga metotreksatni 7,5 mg dozada, peroral, haftada bir marta buyurish kerak. Reseptda preparatni xaftaning qaysi kuni qabul qilish vaqti aniq ko‘rsatilishi kerak.

Keksalar:

Keksa pasientlarda metotreksatni alohida ehtiyotkorlik bilan qo‘llash kerak, dori vositasining dozasini kamaytirish ehtimoli ko‘rib chiqilishi kerak.

Bolalar:

Rak ximioterapiyasidan tashqari, bolalarda qo‘llash xavfsizligi va samaradorligi o‘rganilmagan.

Psoriazni davolash uchun dozalash:

Psoriazning og‘ir shakllarini davolash uchun preparatni 10-25 mg dozada, peroral, haftada bir marta qabul qilish tavsiya etiladi. Pasientning reaksiyasi va gematologik toksiklikka qarab dozalashga tuzatish kiritish kerak. Reseptda preparatni xaftaning qaysi kuni qabul qilish kerakligi aniq ko‘rsatilishi kerak.

Rakni davolash uchun dozalash:

Individual nojo‘ya samaralarni aniqlash uchun davolashni boshlashdan bir hafta oldin tavsiya etilgan test dozasi – 5-10 mg, parenteral yuboriladi.

30 mg/m² dan yuqori bo‘lmagan dozalar, 5 kundan uzoq bo‘lmagan muddatga buyuriladi. Preparatni qabul qilish muolajalari orasida suyak ko‘migi normal funksional holatgacha tiklanib olishi uchun dam olish davri tavsiya etiladi.

100 mg dan yuqori dozalari odatda parenteral yuboriladi va in‘eksion preparat ishlatilishi kerak. 70 mg/m² dan yuqori dozalari leykovorin bilan himoyalash yoki preparat qabul qilingandan 24-48 soat o‘tgach metotreksatning zardobdagi darajasini miqdor jihatdan aniqlashsiz yuborilishi kerak.

Agar metotreksat majmuaviy ximioterapiya tarkibida qo‘llanilsa, boshqa dori vositalarining har qanday kesishgan toksikligini e‘tiborga olib, dozasi kamaytirilishi kerak.

Nojo‘ya ta‘sirlari

Nerv tizimi va sezgi a‘zolari tomonidan: ensefalopatiya, leykoensefalopatiya (ayniqsa bosh miyani nur bilan davolashdan keyingi bemorlar), bosh aylanishi, bosh og‘rig‘i, ko‘rishni buzilishi, uyquchanlik, afaziya, bel sohasida og‘riq, bo‘yinning orqa sohasidagi mushaklar rigidligi, tirishishlar, falaj, gemiparez, parez, dizartriya; yuqori dozalarda qo‘llanilganda: kognitiv faoliyatni tranzitor buzilishlari, emosional labillik; odatdagi bo‘lmagan kranial sezuvchanlik; ayrim hollarda – toliqish, holsizlik, ongni chalkashishi, ataksiya, tremor, ta‘sirchanlik, koma; kon‘yunktivit, ko‘p ko‘zyoshi oqishi, katarakta, yorug‘likdan qo‘rqish, bosh miya po‘stlog‘ini shikastlanishi bilan bog‘liq ko‘rlik (yuqori dozalarda).

Yurak-qon tomir tizimi (qon yaratish, gemostaz) tomonidan: anemiya, leykopeniya, trombositopeniya, pansitopeniya, neytropeniya, limfopeniya (ayniqsa T-limfositlar), eozinofiliya, agranulositoz, SOE ni tezlashishi, limfadenopatiya, limfoproliferativ kasalliklar, gipogamma-globulinemiya, gemorragiya, leykopeniya oqibatidagi septisemiya; kam hollarda – perikardit, ekssudativ perikardit, gipotenziya, tromboembolik o‘zgarishlar (arterial tromboz, serebral tromboz, chuqur venalar trombozi, buyrak venasi trombozi, ko‘z to‘r pardasi trombozi, tromboflebit, o‘pka emboliyasi).

Respirator tizim tomonidan: kam hollarda – interstisial pnevmonit, o‘pka fibrozi, o‘pka infeksiyalarini zo‘rayishi, nafas yetishmovchiligi, alveolit, interstisial pnevmonit (shu jumladan fatal), O‘SOK.

MIY a‘zolari tomonidan: gingivit, faringit, yarali stomatit, anoreksiya, ko‘ngil aynishi, qusish, diareya, yutishni qiyinlashishi, melena, gematemezis, MIY shilliq qavatida yara paydo bo‘lishi, me‘da-ichakdan qon ketishi, enterit, jigarni shikastlanishi, jigar fibrozi va sirrozi, o‘tkir gepatit, jigar yetishmovchiligi, gipoalbuminemiya, “jigar” transaminazalari faolligini oshishi (uzluksiz yoki uzoq muddatli davolanayotgan pasientlarda ehtimoli yuqori), pankreatit.

Siydik-jinsiy tizim tomonidan: sistit, nefropatiya, buyrak yetishmovchiligi, azotemiya, gematuriya, proteinuriya, giperurikemiya yoki yaqqol nefropatiya, dismenoreya, barqaror bo‘lmagan oligospermiya, oogenez va spermatogenez jarayonlarini buzilishi, fetal nuqsonlar, libidoni pasayishi, impotensiya, dismenoreya, qindan ajralmalar, ginekomastiya, bepushtlik, o‘z-o‘zidan bola tashlash, homilani nobud bo‘lishi.

Teri qoplamalari tomonidan: teri eritemasi, qichishish, sochlarni to‘kilishi (kam hollarda), fotosensibilizasiya, ekximoz, xusnbuzarsimon toshma, furunkulyoz, kepaklanish, terini de- yoki giperpigmentasiyasi, pufaklarni hosil bo‘lishi, follikulit, teleangioektaziya, toksik epidermal nekroliz, Stivens-Djonson sindromi, terida yara paydo bo‘lishi va nekrozi, eksfoliativ dermatit.

Allergik reaksiyalar: isitma, qaltirash, toshma, eshakemi, anafilaksiya.

Boshqalar: immunosupressiya, infeksiyalar: hayot uchun xavf soluvchi opportunistik infeksiyalar (shu jumladan pnevmosist pnevmoniya), SMV (shu jumladan SMV-pnevmoniya), sepsis (shu jumladan fatal), kokardioz, gistoplazmoz, kriptokokkoz, Herpes zoster va Herpes simplex chaqirgan infeksiyalar (shu jumladan tarqalgan), osteoporoz, artralgiya, belda og‘riq, mialgiya, osteonekroz, sinishlar, vaskulit, qandli diabet, limfoma (shu jumladan qaytuvchan), o‘sma lizisi sindromi, yumshoq to‘qimalar nekrozi, to‘satdan o‘lim.

Revmatoid artritni davolaganda: 10% dan ko‘proq – “jigar” transaminazalari faolligini oshishi, ko‘ngil aynishi, qusish; 3-10% – stomatit, trombositopeniya (100 ming/mkl); 1-3% – teri toshmasi, qichishish, dermatit, diareya, alopesiya, leykopeniya (3000/mkl), pansitopeniya, bosh aylanishi, interstisial pnevmonit; boshqalar – gematokritni pasayishi, bosh og‘rig‘i, infeksiyalar (shu jumladan yuqori nafas yo‘llari), anoreksiya, artralgiya, ko‘krak qafasida og‘riq, yo‘tal, dizuriya, ko‘zlarda diskomfort, burundan qon ketishi, isitma, ko‘p terlash, quloqlarda shang‘illash, qindan ajralmalar.

Psoriazni davolaganda: alopesiya, fotosezuvchanlik, terida achishish hissi, terida og‘riqli eroziv blyashkalar.

Yuvenil revmatoid artritni davolaganda: “jigar” transaminazalari faolligini oshishi (14%), MIY faoliyatini buzilishi (11%), shu jumladan ko‘ngil aynishi, qusish, diareya, stomatit (2%), leykopeniya (2%), bosh og‘rig‘i (1,2%), alopesiya (0,5%), bosh aylanishi (0,2%), teri toshmasi (0,2%).

Qo‘llash mumkin bo‘lmagan holatlar

Quyidagi holatlarda metotreksatni qo‘llash mumkin emas:

• Jigar faoliyatini ahamiyatli buzilishi (bilirubin darajasi > 85,5 mkmol/l);
• Alkogolni suiste‘mol qilish;
• Buyrak faoliyatini buzilishi (kreatinin klirensi ˂20 ml/min);
• Og‘ir o‘tkir yoki surunkali infeksiyalar (masalan tuberkulyoz yoki OITV);
• Og‘iz bo‘shlig‘i yoki me‘da-ichak yo‘llari yaralari;
• Metotreksat bilan davolash davrida tirik vaksinalar bilan vaksinasiya qilish.

Homilador ayollarga yuborilganda metotreksat homilani nobud bo‘lishini yoki teratogen ta‘sir chaqiradi. Psoriazi yoki revmatoid artriti bo‘lgan homilador ayollarda metotreksatni qo‘llash mumkin emas va o‘sma kasalliklari davolash uchun faqat potensial foyda homila uchun xavfdan yuqori bo‘lgandagina qo‘llanishi kerak. Tug‘ruq yoshidagi ayollar homiladorlik inkor etilmaguncha metotreksatni qo‘llamasliklari kerak va agar ular davolash vaqtida homilador bo‘lgan bo‘lsalar, homila uchun jiddiy xavf yuzasidan ogohlantirilgan bo‘lishlari kerak.

Agar sheriklardan biri dori vositasi bilan davolash vaqtida va erkak jinsdagi pasientda davolash tugaganidan keyin kamida uch oy davomida va ayol pasientda davolashdan keyin kamida bir ovulyasiya vaqtida metotreksat qabul qilsa, homiladorlikdan saqlanish kerak.

Chaqaloqlarda jiddiy nojo‘ya reaksiyalar bo‘lishi mumkinligi tufayli, metotreksatni emizikli ayollarda qo‘llash mumkin emas.

Alkogolizm, jigarning alkogolli kasalligi yoki jigarning boshqa surunkali kasalliklari bilan psoriazi yoki revmatoid artriti bo‘lgan pasientlar metotreksatni qabul qilmasliklari kerak.

Immun tanqislik sindromining yaqqol yoki laborator belgilari bo‘lgan psoriazi yoki revmatoid artriti bo‘lgan pasientlar metotreksatni qabul qilmasliklari kerak.

Suyak ko‘migi gipoplaziyasi, leykopeniya, trombositopeniya, anemiya kabi qonning patologik o‘zgarishlari bo‘lgan psoriazi yoki revmatoid artriti bo‘lgan pasientlar metotreksatni qabul qilmasliklari kerak.

Metotreksatga ma‘lum o‘ta yuqori sezuvchanligi bo‘lgan pasientlar preparatni qabul qilmasliklari kerak.

Dorilarning o‘zaro ta‘siri

NYAQV, barbituratlar, sulfanilamidlar, kortikosteroidlar, tetrasiklinlar, trimetoprim, xloramfenikol, para-aminobenzoy va para-aminogippur kislotalari, probenesidni bir vaqtda qo‘llash metotreksatning intoksikasiyaga olib keluvchi kuchaygan va ta‘sirini uzayishiga olib keladi. Qonda siydik kislotasining konsentrasiyasini oshiradi, shuning uchun yondosh giperurikemiya va podagrasi bo‘lgan pasientlarda podagraga qarshi dori vositalarining (allopurinol, kolxisin, sulfinpirazon) dozasiga tuzatish kiritish talab etilishi mumkin; urikozurik podagraga qarshi dori vositalarini qo‘llash metotreksat bilan davolash fonida siydik kislotasini hosil bo‘lishini oshishi bilan bog‘liq nefropatiya rivojlanishi xavfi oshishi mumkin (allopurinolni qo‘llagan afzal). NYAQV metotreksatning yuqori dozalari fonida metotreksatning konsentrasiyasini oshiradi va chiqarilishini sekinlashtiradi, bu og‘ir gematologik va me‘da-ichak intoksikasiyasi tufayli o‘limga olib kelishi mumkin. O‘rtacha va yuqori dozalarda metotreksatning infuziyasidan oldin fenilbutazonni 7-12 kun oldin, piroksikamni 10 kun oldin, diflunisal va indometasinni 24-48 soat oldin, ketoprofen va T_1/2 qisqa NYAQV ni 12-24 soat oldin va u yakunlangandan keyin kamida 12 soat davomida (qondagi metotreksatning konsentrasiyasiga qarab) qo‘llashni to‘xtatish tavsiya etiladi. NYAQV ni past dozada metotreksat bilan birga qo‘llaganda ehtiyotkorlikka rioya qilish kerak (buyrak kanalchalari tomonidan metotreksatni chiqarilishi kamayishi mumkin). Kanalchalar sekresiyasini bloklovchi dori vositalari (masalan probenesid) metotreksatni buyraklar orqali chiqarilishini kamayishi hisobiga uning toksikligi oshiradi. Retinoidlar, azatioprin, sulfasalazin, etanol va boshqa gepatotoksik dori vositalari gepatotoksiklik rivojlanishi xavfini oshiradi. Folat saqlovchi dori vositalari (shu jumladan polivitaminlar) metotreksatning suyak ko‘migiga toksik ta‘sirini kamaytiradi. Asparaginaza xujayralar replikasiyasini ingibisiya qilish hisobiga metotreksatning o‘smalarga qarshi ta‘siri yaqqolligini kamaytiradi. Dinitrogen oksidi bilan anesteziya o‘tkazish oldindan bilib bo‘lmaydigan og‘ir mielosupressiya va stomatit rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Parenteral qo‘llash uchun asiklovir metotreksatni intratekal yuborish fonida nevrologik buzilishlar rivojlanishi xavfini oshiradi. Folat kislotasi va uning hosilalari samaradorlikni pasaytiradi. Bilvosita antikoagulyantlar (kumarin yoki indandion hosilalari) ta‘sirini kuchaytiradi va qon ketishlari xavfini oshiradi. Penisillin guruhiga mansub preparatlar metotreksatning buyrak klirensini pasaytiradi. Metotreksat va asparaginazani bir vaqtda qo‘llaganda metotreksatni (ichga qabul qilganda) so‘rilishini bloklashi mumkin. Neomisin (ichga qabul qilish uchun) metotreksatning (ichga qabul qilish uchun) so‘rilishini kamaytirishi mumkin. Qonda patologik o‘zgarishlarni chaqiruvchi preparatlar leykopeniya va/yoki trombositopeniyani kuchaytirishi mumkin, agar bu preparatlar suyak ko‘miga faoliyatini nisbatan metotreksat kabi ta‘sir ko‘rsatsa. Suyak ko‘migi faoliyatini susayishini chaqiruvchi boshqa preparatlar yoki nur bilan davolash samarani kuchaytiradi va suyak ko‘migi faoliyatini additiv susaytiradi. Sitarabin bilan bir vaqtda qo‘llaganda sinergik sitotoksik samara kuzatilishi mumkin. Metotreksatni PUVA-davolash (metoksalen va UBN) bilan majmuaviy davolangan psoriaz yoki zamburug‘li mikozi bo‘lgan pasientlarda teri raki aniqlangan. Nur bilan birga davolash suyak ko‘migi faoliyatini susayishi xavfini oshirishi mumkin. Tirik virusli vaksinalar bilan birga vaksina virusining replikasiyasi jarayonini intensifikasiyani, vaksinaning nojo‘ya ta‘sirini kuchayishini va tirik ham, faolsizlantirilgan vaksinalarni yuborishga javoban antitelalarni ishlab chiqarilishini pasayishini chaqirishi mumkin.

Maxsus ko‘rsatmalar

Himoyalanmagan terini uzoq vaqt quyosh nurlari ta‘sirida bo‘lishiga yoki UBN lampasini suiste‘mol qilish mumkin emas (fotosensibilizasiya reaksiyasi kuzatilishi mumkin). Preparatni qabul qilgandan keyin 3 oydan 12 oygacha intervalda immunizasiyadan voz kechish kerak (agar shifokor tomonidan tasdiqlanmagan bo‘lsa); bemor bilan birga istiqomat qiluvchi oila a‘zolari poliomielitga qarshi peroral vaksina bilan immunizasiyadan voz kechishlari kerak (poliomielitga qarshi vaksina qabul qilgan odamlar bilan kontaktdan saqlanish kerak yoki burun va og‘izni yopib turuvchi himoya niqobini taqish kerak).

Homiladorlik vaqtida va laktasiya davrida qo‘llash. Tadqiqotlar metotreksatning teratogen samarasini namoyish qilgan, shuning uchun uni homiladorlik davrida qo‘llash mumkin emas. Reproduktiv yoshdagi pasientlar (ayollar ham, erkaklar ham) va ularning sheriklari metotreksat bilan davolash davrida va davolash tugatilganidan keyin kamida olti oy davomida samarali kontrasepsiya usullaridan foydalanishlari kerak. Agar pasient ayol yoki metotreksat bilan davolanayotgan erkakning sherigi homilador bo‘lib qolsa, metotreksatning homilaga salbiy ta‘siri yuzasidan mutaxassis bilan maslahatlashishi kerak. Metotreksat ko‘krak suti bilan ajraladi, shuning uchun preparat bilan davolash vaqtida emizishni to‘xtatish kerak.

Ehtiyotkorlik choralari

Metotreksat bilan davolash vaqtida va davolagandan keyin (erkaklarga – davolagandan keyin 3 oy, ayollarga – kamida bitta ovulyasion sikl) homilador bo‘lishdan saqlanish kerak. Metotreksat bilan davolash kursi o‘tkazilgandan keyin preparatning yuqori dozalarini toksik samaralarini kamaytirish uchun kalsiy folinatini qo‘llash tavsiya etiladi. Intoksikasiyaning simptomlarini o‘z vaqtida aniqlash uchun periferik qon holatini (leykositlar va trombositlar miqdorini: avval kunora, keyinchalik birinchi oy davomida har 3-5 kunda, so‘ngra 7-10 kunda 1 marta, remissiya davrida – 1-2 haftada 1 marta), jigar transaminazalari faoligini, buyrak faoliyatini nazorat qilish kerak, ko‘krak qafasi rentgenografiyasini muntazam o‘tkazish kerak. Davolashdan oldin, davolash davrida 1 marta va davolash kursi yakunlangandan keyin suyak-ko‘migida qon yaratilishi holatini nazorat qilish kerak. Diareya va yarali stomatit rivojlangan hollarda, gemorragik enterit va ichak devorini teshilishining yuqori xavfi tufayli, metotreksat bilan davolashni to‘xtatish kerak.

Metotreksat o‘tkir yoki surunkali gepatotoksiklik (shu jumladan jigar fibrozi va sirrozi) ga potensial olib kelishi mumkin. Surunkali gepatotoksiklik odatda metotreksatni uzoq vaqt qo‘llagandan keyin (odatda 2 va undan ko‘proq yil) yoki 1,5 g umumiy kumulyativ dozaga erishilgandan keyin rivojlanadi va noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin. Gepatotoksik samara shuningdek yondosh anamnez (alkogolizm, semirish, qandli diabet) va keksalik yoshi bilan bog‘liq bo‘lishi ham mumkin. Biokimyoviy ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda jigar faoliyatini ob‘ektivizasiyasi uchun davolashni boshlashdan oldin yoki davolash boshlangandan 2-4 oydan keyin jigar biopsiyasini o‘tkazish tavsiya etiladi; umumiy kumulyativ doza 1,5 g va har bir qo‘shimcha 1-1,5 g dozada. Jigarning o‘rtacha fibrozida yoki sirrozning har qanday darajasida metotreksat bilan davolash bekor qilinadi; yengil shakldagi fibrozda odatda 6 oydan keyin takroriy biopsiya tavsiya etiladi. Birlamchi davolash vaqtida jigarning ahamiyatsiz gistologik o‘zgarishlari (ahamiyatsiz portal yallig‘lanish va yog‘li o‘zgarishlar) kuzatilishi mumkin, bu davolashdan voz kechish yoki to‘xtatish uchun asos bo‘lmaydi, lekin preparatni qo‘llagandan ehtiyotkorlikka rioya qilish zarurligini ko‘rsatadi.

Avtotransportni va boshqa potensial xavfli mexanizmlarni boshqarish qobiliyatiga ta‘siri. Bosh aylanishi, ongni chalkashishi va uyquchanlik kabi nojo‘ya reaksiyalar paydo bo‘lishini e‘tiborga olib, metotreksatni qo‘llaganda avtotransportni boshqarish va mexanizmlar bilan ishlashdan saqlanish tavsiya etiladi.

Preparat bolalar ololmaydigan joyda saqlansin va yaroqlilik muddati tugaganidan so‘ng ishlatilmasin.

Dozani oshirib yuborilishi

Simptomlari: spesifik simptomlari mavjud emas. Plazmadagi metotreksatning darajasiga qarab diagnostika qilinadi.

Davolash: metotreksatning mielotoksik ta‘sirini neytralizasiya qilish uchun kalsiy folinatini darhol yuborish (ichga, m/i yoki v/i). Kalsiy folinatining dozasi kamida metotreksatning dozasiga teng bo‘lishi kerak, uni birinchi soat davomida yuborish kerak; keyingi dozalar zaruratga qarab yuboriladi. Organizmning gidratasiyasi oshiriladi, preparat va uning metabolitlarini siydik yo‘llarida cho‘kmaga tushishidan saqlanish uchun siydikni ishqoriylashtirish o‘tkaziladi.

Chiqarilish shakli

10 tabletkadan kontur uyali o‘ramda. 2 kontur uyali o‘ramdan qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnomasi bilan karton qutiga joylanadi.

Saqlash sharoiti

Namlik va yorug‘likdan himoyalangan joyda, 25°S dan yuqori bo‘lmagan haroratda saqlansin.

Yaroqlilik muddati

2 yil.

Dorixonalardan berish tartibi

Shifokor resepti bo‘yicha.

• - trofoblastik o'smalar; - o'tkir leykozlar (ayniqsa limfoblast va mieloblast variantlari); - neyroleykemiya; - noxojkin limfomalar, limfosarkoma bilan birga; - sut bezi saratoni, bosh va bo'yin yassi hujayrali saratoni, o'pka saratoni, teri saratoni, bachadon bo'yni saratoni, vulva saratoni, qizilo'ngach saratoni, buyrak saratoni, qovuq saratoni, moyak saratoni, tuxumdonlar saratoni, jinsiy olat saratoni, retinoblastoma, medulloblastoma; - osteogen sarkoma va yumshoq to'qimalar sarkomasi; - zamburug'simon mikoz (rivojlanib ketgan bosqichlari); - psoriazning og'ir shakllari, psoriatik artrit, revmatoid artrit, yuvenil surunkali artrit, dermatomiozit, tizimli qizil yuguruk, ankilozlovchi spondiloartrit (standart terapiya samarasiz bo'lganda).

• — yaqqol anemiya, leykopeniya, neytropeniya, trombotsitopeniya. — buyrak yetishmovchiligi; — jigar yetishmovchiligi; — homiladorlik; — ko‘krak suti bilan boqish davri; — metotreksat va/yoki preparatning har qanday boshqa komponentiga yuqori sezuvchanlik. Assitda, plevra bo‘shlig‘iga suyuqlik yig‘ilganda, oshqozon va o‘n ikki barmoqli ichak yarasida, yarali kolitda, suvsizlanishda, anamnezda podagra yoki nefrolitiazda, oldin o‘tkazilgan nur terapiyasi yoki kimyoterapiyada, virusli, zamburug‘li yoki bakterial tabiatli yuqumli kasalliklarda preparatni ehtiyotkorlik bilan qo‘llash kerak.

• 1 ml in'ektsiya uchun eritma saqlaydi: faol modda metotreksat 2,50 mg/25,0 mg; yordamchi moddalar: natriy xlorid 8,5 mg/6,0 mg, natriy gidroksidi taxminan 0,44 mg/taxminan 4,4 mg, in'ektsiya uchun suv 1 ml gacha/1 ml gacha. 1 tab. metotreksat 10 mg Yordamchi moddalar: laktoza monogidrati, makkajo‘xori kraxmali, mikrokristall tsellyuloza, kolloid kremniy dioksidi, magniy stearati. 1 tab. metotreksat 2.5 mg Yordamchi moddalar: laktoza monogidrati, makkajo‘xori kraxmali, mikrokristall tsellyuloza, kolloid kremniy dioksidi, magniy stearati. 1 tab. metotreksat 2.5 mg Yordamchi moddalar: qand (saxaroza) - 43.97 mg, kartoshka kraxmali - 21.82 mg, talk - 680 mkg, kaltsiy stearati - 340 mkg, krospovidon - 340 mkg, povidon - 350 mkg. 1 tab. metotreksat 5 mg Yordamchi moddalar: laktoza monogidrati, makkajo‘xori kraxmali, mikrokristall tsellyuloza, kolloid kremniy dioksidi, magniy stearati. In'ektsiya uchun 1 shprits saqlaydi: Faol modda: metotreksat 15 mg In'ektsiya uchun 1 shprits saqlaydi: Faol modda: metotreksat 7,5 mg 5 ml metotreksat 50 mg Yordamchi moddalar: natriy gidroksidi - 8.915 mg, natriy xlorid - 34.5 mg, in'ektsiya uchun suv - 4941.585 mg. 1 ml da metotreksat 25 mg 1 fl da metotreksat 50 mg metotreksat 10 mg Yordamchi moddalar: natriy xlorid, natriy gidroksidi, in'ektsiya uchun suv. metotreksat 2.5 mg; Yordamchi moddalar: laktoza, kraxmal, mikrokristall tsellyuloza, kolloid kremniy dioksidi, magniy stearati.

• Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko'ra noxush hodisalar rivojlanish tez-tezligiga muvofiq quyidagicha tasniflangan: juda tez-tez (1/10 dan kam), tez-tez (1/100 dan kam

• 10 mg 10 mg/ml 2,5 mg 2,5mg 5 mg 500 mg/5 ml

• sariq rangli tiniq eritma mexanik qo'shimchalardan xoli. Sariq rangli tiniq eritma, yot zarrachalardan xoli. Sariq rangli tiniq eritma. Tiniq, sariq yoki zarg'aldoqdan jigarrang ranggacha bo'lgan eritma. Inyeksiya uchun eritma Sariq rangli inyeksiya uchun eritma, tiniq, mexanik qo'shimchalardan xoli Sariq rangli inyeksiya uchun eritma, tiniq, yot zarrachalardan xoli. Inyeksiya uchun eritma tiniq sariq va zarg'aldoqdan jigarranggacha Dumaloq, och-sariq rangli tabletkalar (sariqdan zarg'aldoq yoki oqish ranggacha dog'lar bo'lishiga yo'l qo'yiladi). Dumaloq, och-sariq rangli tabletkalar (sariqdan zarg'aldoq yoki oqish ranggacha dog'lar bo'lishiga yo'l qo'yiladi). Qobiq bilan qoplangan tabletkalar Pushtidan to'q-pushti ranggacha bo'lgan qobiq bilan qoplangan tabletkalar Parda qobiq bilan qoplangan tabletkalar Pushtidan to'q-pushti ranggacha bo'lgan parda qobiq bilan qoplangan tabletkalar, dumaloq ikki tomonlama qavariq. Tabletka sinig'ida sariq rangli, zarg'aldoq yoki oq rangli dog'lar bo'lishi mumkin.

Metotreksat-Ebeve preparati tsitotoksik preparat hisoblanadi, shuning uchun u bilan muomala qilishda ehtiyotkorlikka rioya qilish zarur. Preparat metotreksatni qo'llash tajribasiga ega va uning xususiyatlari hamda ta'sir xususiyatlari bilan tanish bo'lgan shifokor tomonidan tayinlanishi kerak. Metotreksatni tayinlashdan oldin preparatning plazma kontsentratsiyasini aniqlash imkoniyati mavjudligiga ishonch hosil qilish kerak.

Og'ir toksik reaktsiyalar, shu jumladan o'lim bilan yakunlanuvchi reaktsiyalar rivojlanishi mumkinligini hisobga olib, shifokor bemorni ehtimoliy xavf va zarur ehtiyotkorlik choralari haqida batafsil xabardor qilishi shart.

Metotreksat, ayniqsa o'rtacha va yuqori dozalarda, faqat potentsial hayotga xavf soluvchi xavfli o'smalari bo'lgan bemorlarda qo'llanilishi kerak. Preparat bilan terapiya fonida fatal toksiklik ko'rinishlari holatlari tasvirlangan. Metotreksatni bekor qilish har doim ham noxush ko'rinishlarning to'liq yo'qolishiga olib kelmaydi.

Ma'qullangan ko'rsatmalardan tashqari metotreksatning yuqori dozalarini qo'llashning xavfsizligi va potentsial afzalliklari aniqlanmagan.

Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolash jarayonida bemorlar ehtimoliy toksik ta'sir va noxush samaralar belgilarini o'z vaqtida aniqlash maqsadida sinchkovlik bilan kuzatuv ostida bo'lishlari kerak. Preparat noonkologik ko'rsatmalar bo'yicha qo'llanilganda, bemorning e'tiborini preparat har kuni emas, balki haftada bir marta qabul qilinishiga qaratish kerak.

Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolashni boshlashdan oldin yoki tanaffusdan keyin terapiyani qayta boshlashda leykotsitar formula va trombotsitlar soni hisoblangan klinik qon tahlilini o'tkazish, "jigar" transaminazalari faolligini, bilirubin, qon plazmasi albumini kontsentratsiyasini, qon plazmasida siydik kislotasi kontsentratsiyasini, buyrak funktsiyasini (karbamid azoti, kreatinin klirensi va/yoki qon plazmasi kreatinini), shuningdek ko'krak qafasi a'zolari rentgenografik tekshiruvini baholash zarur. Klinik ko'rsatmalar mavjud bo'lganda sil va virusli gepatitlarni istisno qilish maqsadida tekshiruvlar tayinlanadi.

Metotreksatning yuqori dozalarini tayinlash faqat qon plazmasida kreatinin kontsentratsiyasi normal bo'lgan taqdirda mumkin. Agar kreatinin kontsentratsiyasi oshishi qayd etilsa, preparat dozasi kamaytirilishi kerak, kreatinin kontsentratsiyasi 2 mg/dl dan ortiq oshganda preparatni qo'llash mumkin emas.

Leykopeniya va trombotsitopeniya, qoida tariqasida, metotreksat yuborilgan paytdan boshlab 4 dan 14 kungacha bo'lgan muddatda rivojlanadi. Ba'zan 12 dan 21 kungacha bo'lgan muddatda rivojlanadigan ikkinchi leykopenik faza rivojlanishi qayd etiladi.

Keksa bemorlarda metotreksat bilan uzoq muddatli terapiya fonida megaloblast anemiyasi rivojlanishi tasvirlangan.

Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolash jarayonida (birinchi 6 oyda har oy va keyinchalik kamida har 3 oyda, dozalar oshirilganda tekshiruvlar chastotasini oshirish maqsadga muvofiqdir) quyidagi tekshiruvlar o'tkaziladi:

1. Shilliq qavatlar o'zgarishlarini aniqlash uchun og'iz bo'shlig'i va halqumni tekshirish.

2. Leykotsitar formula va trombotsitlar sonini aniqlash bilan qon tahlili. Hatto oddiy terapevtik dozalarda qo'llanilganda ham metotreksat to'satdan qon yaratish susayishini chaqirishi mumkin. Leykotsitlar yoki trombotsitlar soni sezilarli darajada kamaygan taqdirda Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolashni darhol to'xtatish va simptomatik tutib turuvchi terapiyani tayinlash kerak.

Bemorlar infektsiya rivojlanishidan dalolat beruvchi har qanday belgilar va simptomlar haqida darhol shifokorga xabar berishlari zarurligi to'g'risida yo'riqnoma olishlari kerak. Gematotoksik preparatlar (masalan, leflunomid) bilan yo'ldosh yoki oldin o'tkazilgan terapiyada, nur terapiyasida qondagi leykotsitlar va trombotsitlar sonini diqqat bilan kuzatib borish kerak. Zarurat bo'lganda suyak ko'migi biopsiyasini bajarish maqsadga muvofiqdir.

3. Funktsional jigar sinamalari. Metotreksatni uzoq muddat qo'llash fonida o'tkir gepatit va surunkali gepatotoksiklik ko'rinishlari (jigar fibrozi va tsirrozi) rivojlanishi mumkin. Jigar shikastlanishi belgilarini aniqlashga alohida e'tibor qaratish lozim. Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolashni boshlamaslik kerak yoki funktsional jigar testlari yoki jigar biopsiyasi natijalarida og'ishlar aniqlanganda to'xtatib turish kerak. Preparat bilan terapiya fonida "jigar" transaminazalari faolligining 2-3 baravar tranzitor oshishi mumkin, qoida tariqasida,

simptomsiz. Qoida tariqasida, bu davolash sxemasini o'zgartirish uchun sabab bo'lmaydi, odatda ko'rsatkichlar ikki hafta ichida normallashadi, shundan so'ng davolash shifokor qaroriga ko'ra qayta boshlanishi mumkin. Biroq, "jigar" transaminazalari faolligining turg'un oshishi aniqlanganda dozani kamaytirish yoki Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolashni bekor qilish zarur. Metotreksat-Ebeve preparati jigarga toksik ta'sir ko'rsatishi sababli, preparat bilan davolash davrida aniq zaruratsiz boshqa gepatotoksik preparatlarni qo'llamaslik kerak. Shuningdek etanol iste'mol qilishdan saqlanish yoki kuchli kamaytirish kerak. Boshqa gepatotoksik va gematotoksik preparatlar (xususan, leflunomid) bilan yo'ldosh terapiya olayotgan bemorlarda "jigar" fermentlari faolligini ayniqsa diqqat bilan nazorat qilish kerak.

Uzoq muddatli davolashda, ayniqsa psoriazning og'ir shakllarida, shu jumladan psoriatik artritda, metotreksatning ehtimoliy gepatotoksik ta'siri oqibatida, fibroz va/yoki tsirrotik o'zgarishlar normal jigar sinamalari fonida rivojlanishi mumkinligini hisobga olib, jigar biopsiyasi quyidagi hollarda zarur:

1. Xavf omillari bo'lmagan bemorlarda 1,0-1,5 g yig'indisi kumulyativ dozaga erishguncha jigar biopsiyasi ko'rsatilmagan.

2. Alkogolni suiiste'mol qilish, "jigar" transaminazalari faolligining persistirlovchi oshishi, surunkali virusli gepatit, oilaviy anamnezda jigar kasalligi kabi xavf omillari mavjudligi fonida, shuningdek qandli diabet, semizlik, anamnezida gepatotoksik dori vositalari/kimyoviy moddalar ta'siri haqida ma'lumotlar kabi ahamiyati kamroq xavf omillari bo'lgan bemorlar uchun jigar biopsiyasi davolash boshlanganidan 2-4 oy o'tgach bajarilishi kerak. 1,0-1,5 g yig'indisi kumulyativ dozaga erishgandan so'ng takroriy jigar biopsiyasi tavsiya etiladi.

Jigar biopsiyasi keksa bemorlarda; faol o'tkir kasalliklari (masalan, nafas olish tizimi) bo'lgan bemorlarda; jigar biopsiyasiga qarshi ko'rsatmalari (masalan, nostabil gemodinamika, koagulogramma parametrlari o'zgarishi) bo'lgan bemorlarda; umr ko'rish davomiyligi bo'yicha prognozi noxush bo'lgan bemorlarda ko'rsatilmagan.

Agar jigar biopsiyasida faqat kichik ifodalangan o'zgarishlar (Roenigk shkalasi bo'yicha I, II yoki IIIa daraja) aniqlansa, bemorning holatini sinchkovlik bilan kuzatish sharti bilan metotreksat bilan terapiyani davom ettirish mumkin. O'rtacha yoki yaqqol o'zgarishlar (Roenigk shkalasi bo'yicha IIIb va IV daraja) aniqlanganda, yoki "jigar" transaminazalari faolligining persistirlovchi oshishi kuzatilayotgan bemor jigar biopsiyasidan voz kechgan taqdirda preparat bekor qilinishi kerak. Jigar o'rtacha fibrozi yoki tsirrozi aniqlanganda metotreksat bekor qilinishi kerak, minimal ifodalangan fibrozda 6 oydan keyin takroriy jigar biopsiyasi tavsiya etiladi. Jigarning yog'li distrofiyasi yoki portal venalarning kuchsiz ifodalangan yallig'lanishi kabi o'zgarishlar metotreksat olayotgan bemorlarda jigar biopsiyasida tez-tez uchraydigan topilma hisoblanadi. Garchi bunday o'zgarishlarni aniqlash, qoida tariqasida, metotreksat bilan terapiyaning maqsadga muvofiq emasligi yoki bekor qilish to'g'risida qaror qabul qilish uchun sabab bo'lmasa-da, bunday bemorlarni davolashda ehtiyotkorlikka rioya qilish kerak.

4. Funktsional buyrak sinamalari va siydikni tekshirish. Metotreksat-Ebeve preparati asosan buyraklar orqali ekskretsiya qilinishi sababli, buyrak funktsiyasi buzilishi bo'lgan bemorlarda qon plazmasida metotreksat kontsentratsiyasi oshishi kuzatilishi mumkin, buning oqibati og'ir nojo'ya reaktsiyalar bo'lishi mumkin. Buyrak funktsiyasi buzilishi mumkin bo'lgan bemorlarning (masalan, keksa bemorlar) holatini sinchkovlik bilan nazorat qilish zarur. Bu ayniqsa metotreksat ekskretsiyasini kamaytiradigan, buyraklarga (xususan, nosteroid yallig'lanishga qarshi preparatlar (NYQP)) yoki qon yaratish tizimiga noxush ta'sir ko'rsatadigan preparatlar bilan yo'ldosh terapiya holatida muhimdir. Metotreksat bilan (ayniqsa, yuqori dozalarda) terapiya fonida NYQP qabul qilgan bemorlarda og'ir nojo'ya samaralar rivojlanishi, shu jumladan suyak ko'migi qon yaratishining og'ir susayishi, aplastik anemiya, OIT shikastlanishi va o'lim holati rivojlanishi tasvirlangan.

5. Nafas olish tizimini tekshirish. O'pka funktsiyasi buzilishlari mumkin bo'lgan rivojlanish simptomlarini diqqat bilan kuzatib borish va, zarurat bo'lganda, o'pka funktsiyasini nazorat qilish uchun tegishli tekshiruvlarni tayinlash zarur. Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolash davrida tegishli simptomatika (ayniqsa quruq, samarasiz yo'tal) paydo bo'lishi yoki nospesifik pnevmonit rivojlanishi o'pka shikastlanishining potentsial xavfidan dalolat berishi mumkin. Bunday hollarda Metotreksat-Ebeve preparatini bekor qilish va bemorni sinchkovlik bilan tekshirishni o'tkazish kerak. Garchi klinik manzara o'zgarishi mumkin bo'lsa-da, tipik hollarda, nafas olish tizimi tomonidan simptomlar Metotreksat-Ebeve preparatini qo'llashdan kelib chiqqanda, tana haroratining ko'tarilishi, hansirash bilan yo'tal, gipoksemiya, shuningdek rentgen suratlarida o'pka infiltratlari kuzatiladi. Metotreksatni qo'llash chaqirgan o'pka shikastlanishi preparatni qo'llash davomiyligidan, ishlatilayotgan dozalardan qat'i nazar yuzaga kelishi mumkin (metotreksat past dozalarda, shu jumladan 7,5 mg/hafta qo'llanilganda o'pka shikastlanishi rivojlanishi holatlari tasvirlangan). Differentsial diagnostikada kasallikning infektsion tabiatini istisno qilish kerak. Metotreksat bilan terapiya fonida potentsial xavfli (o'lim holatigacha) opportunistik infektsiyalar, shu jumladan pnevmotsist pnevmoniya rivojlanishi mumkin. Metotreksat olayotgan bemorda nafas olish tizimi tomonidan simptomlar rivojlanganda, Pneumocystis carinii chaqirgan pnevmoniyani istisno qilish kerak.

Preparat dozasi oshirilganda tekshiruvlar chastotasi oshirilishi kerak.

Metotreksatning immunodepressiv ta'siri tufayli, preparat bilan davolash vaqtida va preparat qabul qilish tugagandan so'ng 3 oydan 12 oygacha bo'lgan oraliqda immunizatsiyadan voz kechish (agar u shifokor tomonidan ma'qullanmagan bo'lsa) zarur; bemor bilan birga yashaydigan oila a'zolari poliomielitga qarshi peroral vaksina bilan immunizatsiyadan voz kechishlari kerak (bemor poliomielitga qarshi vaksina olgan odamlar bilan muloqot qilishdan saqlanishi yoki burun va og'izni yopib turuvchi himoya niqobini taqishi kerak).

Agar metotreksat bilan terapiya fonida stomatit yoki diareya, qon tupurish, melena yoki axlatda qon aralashmalari paydo bo'lishi ko'rinishlari qayd etilsa, gemorragik enterit va ichak devori teshilishi kabi potentsial fatal asoratlar rivojlanishi yuqori xavfi tufayli preparatni darhol bekor qilish kerak.

Isitma, tomoq og'rig'i, grippsimon simptomlar, og'iz bo'shlig'i shilliq qavati yaralanishi, yaqqol umumiy holsizlik, qon tupurish, gemorragik toshma kabi simptomlar hayotga xavf soluvchi asoratlar rivojlanishi darakchilari bo'lishi mumkin.

Bemorda tana bo'shliqlarida sezilarli miqdorda suyuqlik to'planishiga (gidrotoraks, astsit) olib keluvchi holatlar aniqlanganda, bunday bemorlarda preparatning yarim chiqarilish davri uzayishini hisobga olib, Metotreksat-Ebeve preparati bilan terapiyani ehtiyotkorlik bilan o'tkazish kerak, preparat bilan terapiyani boshlashdan oldin suyuqlikni drenajlash yo'li bilan evakuatsiya qilish yoki preparatni qo'llashdan voz kechish kerak.

Insulinga bog'liq qandli diabeti bo'lgan bemorlarni davolashda alohida ehtiyotkorlikka rioya qilish kerak, chunki "jigar" transaminazalari faolligi oldindan oshmasdan jigar tsirrozi rivojlanishi holatlari tasvirlangan.

Boshqa tsitotoksik preparatlar kabi, metotreksat intensiv o'suvchi xavfli o'smalari bo'lgan bemorlarda o'sma lizisi sindromi rivojlanishini chaqirishi mumkin. Ushbu asorat rivojlanishini oldini olish uchun tegishli tutib turuvchi terapiya choralarini ko'rish zarur. Metotreksatni nur terapiyasi bilan birga qo'llash yumshoq to'qimalar nekrozi yoki osteonekroz rivojlanishi xavfini oshishiga olib kelishi mumkin.

Oldin nur terapiyasini olgan, shuningdek umumiy holati buzilgan bemorlarning holatini ayniqsa sinchkovlik bilan nazorat qilish kerak.

Degidratatsiya ham Metotreksat-Ebeve preparatining toksik ta'sirini potentsiyalashi mumkin, shuning uchun degidratatsiya rivojlanishiga olib kelishi mumkin bo'lgan holatlar (kuchli qusish, diareya) rivojlanganda metotreksat bilan terapiyani ushbu holatlar bartaraf etilguncha to'xtatib turish kerak.

Metotreksatning yuqori dozalari bilan, shu jumladan peroral, kaltsiy folinati bilan birga (bosh sohasiga oldingi nur terapiyasisiz) terapiya olayotgan bemorlarda leykoentsefalopatiya rivojlanishi holatlari tasvirlangan. Metotreksat o'tkir limfoleykoz bo'yicha qo'llanilganda o'sma hujayralari parchalanishi fonida taloq kapsulasida yallig'lanish jarayoni rivojlanishi oqibatida chap epigastral sohada og'riq paydo bo'lishi qayd etilishi mumkin.

Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolashni jarrohlik aralashuvidan bir hafta oldin to'xtatish va operatsiyadan bir yoki ikki hafta o'tgach qayta boshlash tavsiya etiladi. Faol infektsiyalari bo'lgan bemorlarda metotreksatni qo'llashda alohida ehtiyotkorlikka rioya qilish kerak. Immunitet tanqisligi sindromi bo'lgan bemorlarda metotreksatni qo'llash mumkin emas.

Tana harorati ko'tarilganda (38°C dan yuqori) metotreksat eliminatsiyasi sezilarli darajada sekinlashadi.

Metotreksat-Ebeve preparati yangi o'smalar (asosan limfomalar) rivojlanish xavfini oshirishi mumkin. Xavfli limfomalar Metotreksat-Ebeve preparatini past dozalarda olayotgan bemorlarda ham rivojlanishi mumkin. Bunday hollarda preparatni bekor qilish kerak. Agar limfomaning o'z-o'zidan regressiyasi kuzatilmasa, boshqa tsitotoksik preparatlar bilan terapiya tayinlanadi.

Metotreksat-Ebeve preparati bilan davolashni boshlashdan oldin homiladorlikni istisno qilish kerak. Metotreksat-Ebeve preparati embriotoksik ta'sirga ega, homiladorlik to'xtashiga va homila rivojlanish nuqsonlari shakllanishiga yordam beradi. Metotreksat-Ebeve preparati bilan terapiya spermatogenez va ovogenez susayishi bilan kechadi, bu fertillik pasayishiga olib kelishi mumkin. Preparat bilan terapiya bekor qilingandan so'ng nomlangan samaralar o'z-o'zidan regressiyalanadi. Metotreksat-Ebeve preparati bilan terapiya davrida va u tugagandan so'ng olti oy davomida bemorlarga kontratseptsiya choralaridan foydalanish tavsiya etiladi. Tug'ish yoshidagi bemorlarni, shuningdek ularning sheriklarini Metotreksat-Ebeve preparatining reproduktivlik va homila rivojlanishiga ehtimoliy ta'siri haqida xabardor qilish kerak. Tug'ish yoshidagi erkaklar mavjud xavflar haqida ogohlantirilgan bo'lishlari kerak, davolash vaqtida va preparat bekor qilingandan keyin 6 oy davomida otalik tavsiya etilmaydi. Davolash jarayonida qaytmas bepushtlik rivojlanishi mumkinligi sababli, erkaklar davolashni boshlashdan oldin spermani bankda krio-saqlash imkoniyatini ko'rib chiqishlari kerak.

Metotreksat qo'llanilishi fonida quyosh va ultrabinafsha nurlanish (UB) ta'sirida dermatit va teri qoplamalari kuyishlari rivojlanishi ehtimoli ortadi. Himoyalanmagan terini juda uzoq vaqt quyosh nurlanishiga duchor qilmaslik yoki UB-nurlanish lampasini suiiste'mol qilmaslik kerak (fotosenzibilizatsiya reaktsiyasi bo'lishi mumkin). Psoriazi bo'lgan bemorlarda metotreksat bilan davolash vaqtida UB-nurlanish fonida kasallik zo'rayishi mumkin.

Yuqori dozalar bilan terapiyada buyrak naychalarida metotreksat yoki uning metabolitlari cho'kmasi tushishi mumkin. Bunday hollarda ushbu asorat profilaktikasi sifatida infuzion terapiya o'tkazish va siydikni pH 6,5-7,0 ga yetguncha peroral (har 3 soatda 625 mg dan 5 ta tabletka) yoki vena ichiga natriy bikarbonat yoki atsetazolamid (sutkada to'rt marta 500 mg peroral) yuborish orqali ishqorlash tavsiya etiladi. Metotreksat bilan terapiya fonida surunkali virusli gepatit zo'rayishi (V yoki S gepatit virusi reaktivatsiyasi) mumkin. Shuningdek metotreksat bekor qilingandan keyin V gepatit virusi reaktivatsiyasi holatlari tasvirlangan. Anamnezida virusli gepatit bo'lgan bemorga preparatni tayinlash zarurati bo'lganda, sinchkovlik bilan klinik va laboratoriya tekshiruvlarini o'tkazish kerak.

Plevral ekssudat, astsit, OIT o'tkazuvchanligi buzilishi, tsisplatin bilan yo'ldosh terapiya, degidratatsiya, jigar funktsiyasi buzilishi yoki siydik pH pasayishi mavjudligi metotreksat chiqarilishini sekinlashtiradi, buning natijasida qon plazmasida preparat kontsentratsiyasi oshishi mumkin. Organizmda preparat to'planishini birinchi 48 soat ichida aniqlash o'ta muhimdir, chunki preparat toksikligining qaytmas oqibatlari rivojlanishi mumkin. Preparatni keksa bemorlarda qo'llashda alohida ehtiyotkorlik ko'rsatish kerak, ularning holatini terapiya toksikligining erta belgilarini aniqlash yuzasidan yoshroq bemorlarga qaraganda tez-tez nazorat qilish kerak. Bolalik yoshidagi bemorlarni davolashda pediatrik davolash protokollariga amal qilish kerak.

O'tkir limfoblast leykkozi bo'lgan pediatrik bemorlarda metotreksatning o'rtacha dozalari (1 g/m2) qo'llanilishi fonida yaqqol neyrotoksiklik rivojlanishi mumkin, bu klinik jihatdan ko'pincha generalizatsiyalangan yoki partsial epileptik xuruj sifatida namoyon bo'ladi. Bunday bemorlarda instrumental tekshiruvlar o'tkazilganda leykoentsefalopatiya va/yoki mikroangiopatik kaltsinatlar rivojlanishi tasvirlangan.

Metotreksatning yuqori dozalari qo'llanilganda o'tkinchi o'tkir nevrologik simptomatika rivojlanishi tasvirlangan, bu, shu jumladan xulq-atvor o'zgarishlari, sezgi a'zolari (shu jumladan qisqa muddatli ko'rlik) va harakat tizimi tomonidan lokal buzilishlar, reflekslar buzilishi bilan namoyon bo'lishi mumkin. Ushbu noxush reaktsiyalar rivojlanishining aniq sabablari noma'lum. Metotreksat 100 mg/m2 dan yuqori dozada qo'llanilganda metotreksat yuborilganidan 42-48 soat o'tgach, kaltsiy folinati bilan "qutqaruv terapiyasini" qo'llash majburiydir. Kaltsiy folinati dozasi qo'llanilgan metotreksat dozasi kattaligi, uning infuziyasi davomiyligiga qarab aniqlanadi. Kaltsiy folinati bilan terapiyaning optimal davomiyligini aniqlash uchun metotreksat kontsentratsiyasini 24, 48 va 72 soatdan keyin va zarurat bo'lganda uzoq vaqt davomida aniqlash kerak. Metotreksatni eritrotsitar massa infuziyasi bilan birga (24 soat ichida) qo'llash bemor holatini sinchkovlik bilan nazorat qilishni talab qiladi, chunki preparatning plazmadagi kontsentratsiyasi oshishi mumkin.

Ishlatilmagan dori preparatlarini yo'q qilishda maxsus ehtiyotkorlik choralari

Preparat qoldiqlari, Metotreksat-Ebeve preparati infuziyasi uchun eritmalarni tayyorlashda ishlatilgan barcha asboblar va materiallar xavfli chiqindilarni yo'q qilishning amaldagi me'yoriy hujjatlarini hisobga olgan holda, tsitotoksik moddalar chiqindilarini utilizatsiya qilishning standart shifoxona protsedurasiga muvofiq yo'q qilinishi kerak.

Transport vositalarini va mexanizmlarni boshqarish qobiliyatiga ta'siri:

Uyquchanlik, bosh og'rig'i va ong chalkashishi kabi nojo'ya samaralar namoyon bo'lishi ehtimoli tufayli, diqqatni yuqori jamlashni va tezkor psixomotor reaktsiyalarni talab qiluvchi potentsial xavfli faoliyat turlari bilan shug'ullanishda ehtiyotkorlikka rioya qilish kerak. Tavsiflangan noxush ko'rinishlar paydo bo'lganda ko'rsatilgan faoliyat turlarini bajarishdan saqlanish kerak.